tajemnicebogow@wp.pl


KANON TEKSTÓW BUDDYJSKICH

Każda religia opiera się na tekstach kanonicznych, które nie tylko świadczą o jej wyjątkowości, ale także w pewien sposób systematyzują wiarę i zapobiegają różnej interpretacji wyznania. W wypadkach wątpliwych można się odwołać do tekstów kanonicznych i powołać na ich autorytet.

W buddyzmie istnieją dwa główne kierunki różniące się w płaszczyźnie doktrynalnej: hinajana (zwana także „małym wozem"), występująca głównie w południowo-wschodniej Azji (współcześnie hinajanę reprezentuje jedynie therawada) oraz mahajana (zwana „wielkim wozem"), wyznawana przede wszystkim w Tybecie (w tantrycznej, lamaistycznej odmianie), Japonii i Chinach. Obydwa te kierunki mają własne kanony tekstów.

Kanon tekstów buddyzmu południowego - hinajany, zawierający najstarsze święte pisma, zwany jest kanonem palijskim, ponieważ został spisany przez członków tego kierunku w staroindyjskim języku pali w I wieku. W języku palijskim nosi on nazwę "Tipitaka", a w sanskryckim "Tripitaka". Nazwę "Tipitaka" tłumaczy się jako "potrójny kosz", ponieważ teksty zbudowane są z trzech części (koszy).

Pierwsza z nich to "Winajapitaka", zwana "koszem dyscypliny". Jak głosi tradycja, niedługo po śmierci Buddy w Kusinagarze, gdzie odbyło się wielkie zgromadzenie mnichów, jeden z uczniów przekazał tekst tak, jak słyszał z ust samego mistrza. "Kosz dyscypliny" dzieli się na: Suttawibhangę (klasyfikację przepisów oraz teksty m.in. dotyczące uwalniania od win i otrzymywania absolucji; są one czytane mnichom w określone dni spowiedzi), Mahawaggatę, czyli "Wielki zbiór" (dotyczący przyjmowania do zakonu i odpowiedniej dyscypliny w zgromadzeniu oraz Czullawaggę, czyli "Mały zbiór" (dokładne wyjaśnienie przepisów; zamieszczone są tu także wskazówki o usuwaniu z zakonu i wyświęcaniu mniszek).

Nieco później inny uczeń Buddy, Ananda, przekazał część drugą kanonu palijskiego, "Suttapitakę", zwaną "koszem kazań" - najobszerniejszą i najważniejszą w "Tipitace". "Kosz kazań" zawiera pouczenia Buddy. Został podzielony na pięć części (nikaja), ułożonych według długości kazań. Pierwsza część to Dighanikaja obejmująca 34 sutty (będące palijskimi odpowiednikami sanskryckich sutr). Najważniejsza z nich jest sutta 16. - księga o śmierci Buddy, który opowiada w niej o swym poprzednim wcieleniu. Druga Madżadżhimanikaja, składa się z krótszych kazań, a trzecia - Samjuttanikaja, zawiera cykle krótkich wypowiedzi na pokrewne tematy. Tutaj właśnie - jako sutta 56. znajduje się słynne kazanie Buddy w pustelni pod Benaresem. Następna nikaja, Anguttaranikaja, podzielona została nieco sztucznie na 11 cykli, uporządkowanych tematycznie (m.in. cykl drugi mówi o rzeczach, których człowiek powinien unikać, a ósmy o ośmiorakiej ścieżce w samodoskonaleniu się). Na ostatnią, piątą, nikaję - Khuddakanikaję składają się różne teksty prozą i wierszem. Do najważniejszych należą; Dhammapada "ścieżka prawdy", Udana - powiedzenia Buddy, Theragatha i Therigatha - hymny starszych mnichów i mniszek, będące najpiękniejszymi indyjskimi poematami religijnymi.

Trzeci kosz "Abhidhammapitaka", czyli "kosz dogmatyki scholastycznej" (stanowiący wykład filozofii buddyjskiej), miał zostać dodany na trzecim soborze mnichów w Pataliputrze pod patronatem Aśoki. W rzeczywistości wiele tekstów wchodzących w jego skład powstało później. „Kosz dogmatyki scholastycznej" dzieli się na 7 części. Obejmuje on ściśle naukowe traktaty z psychologii i metafizyki buddyjskiej. Jego księga 5., Kathawatthu, poświęcona jest w całości obaleniu 252 herezji.
Całość „Tipitaki" uzupełniają liczne komentarze oraz literatura zwana półkanoniczną, wśród której najważniejsze są „Pytania króla Menandra" („Milindapańha"), relacjonujące dysputę króla grecko-baktryjskiego z mnichem buddyjskim i filozofem Nagaseną, żyjącym w II wieku. Nagasena zawarł w swoim dziele m.in. wykład filozofii buddyjskiej.

Jeśli chodzi o buddyzm północny - mahajanę, teksty "Tripitaki" zachowały się w sanskrycie oraz w tłumaczeniach na język tybetański i chiński. Jednym z najwcześniejszych tekstów kanonicznych "wielkiego wozu" jest Lalitawistara - obszerna biografia Buddy, dużo bardziej barwna i upiększona niż jej odpowiedniczka w języku pali. Inne ważne teksty wchodzące do kanonu buddyzmu północnego to: Dasiabahumikasutra - nauka Buddy w mahajanistycznym ujęciu; Wadżraczczhedika - ważny zbiór tekstów metafizycznych rozwijających naukę o marności świata; Asztasahasrikapradżniaparamita - głosząca doskonałość duchową bodhisattwów; Pradżniaparamita - "księga o pełni mądrości"; Karandawjuha - głosząca chwalę Awalokiteśwary - jednego z ośmiu bodhisattwów, który osiągnął najwyższy, dziesiąty poziom; Sukhawatiwjuha - opis wspaniałości Amitabhy, najstarszego z dhjani-buddów (buddów medytacji) i jego raju; Saddharmapundarika, czyli "lotos dobrego prawa" - jeden z najważniejszych tekstów teistycznych spisany w formie dialogów (mający dużą wartość literacką), oraz Lankawatra, czyli "zejście dobrego prawa na Lankę (Cejlon)".

Teksty buddyzmu południowego uważane są za starsze, natomiast teksty w sanskrycie za młodsze i mniej wiarygodne. Jednak wraz z rozwojem wiedzy i w powiązaniu z innymi tekstami współcześni historycy wysunęli tezę, iż oba kanony opierają się na tych samych podstawach historycznych. W wielu bowiem wypadkach wykazują idealną zgodność. Takim przykładem może być "Winajapitaka", której teksty sanskryckie są niemal dosłowne z ich odpowiednikiem w języku palijskim. Spore różnice występują z powodu doktrynalnych rozbieżności pomiędzy tymi systemami. Hinajana to buddyzm bardzo konserwatywny, a buddyzm mahajanistyczny, mniej ortodoksyjny, jest bardziej przystępny dla prostych ludzi. Różnice te musiały w przeszłości odbić się także na tekstach kanonicznych. I choć w wielu interpretacjach teksty "wielkiego wozu" zmieniają oryginalny sens, to jednocześnie dzięki oderwaniu się od surowych reguł „małego wozu" ta odmiana buddyzmu rozpowszechniła się daleko poza Indie.

Poza głównymi tekstami do literatury kanonicznej buddyzmu zalicza się jeszcze dwa zbiory z literatury tybetańskiej: "Kandżur" (zredagowany w XIV wieku, zawierający 108 tomów) przedstawiający doktrynę religijną, kazania i reguły klasztorne, oraz "Tandżur" zawierający rozprawy religijne, a także traktaty z wielu nauk pomocniczych, m.in. logiki i matematyki. One wspólnie z literaturą mahajanistyezną stanowią dopiero właściwy kanon buddyzmu tybetańskiego.
Artykuł pochodzi z: Wielkiej Historii Świata Educational Oxford, Poznań, 2005, t. V s. 147-149

Powrót do: Chiny



Stronę zaprojektował Ladien. Wszystkie prawa zastrzeżone.
W razie pytań proszę o kontakt pod adresem e-mail: tajemnicebogow@wp.pl